İskenderiye'de Bir Gölge: Neoplatonist Hiyerarşiye Relativist Bir İtiraz

İskenderiye’nin tozlu dersliklerinde yankılanan o ses, evrenin tek bir merkezden, kusursuz ve aşkın bir “Bir”den taştığını anlatıyordu. Her şeyin o kaynağa dönmek için çabaladığı, düzenin ve anlamın yukarıdan aşağıya süzüldüğü bir evren tasavvuru… Hypatia için dünya, çözülmesi gereken kaotik bir yapı değil; zaten kurulmuş, yalnızca okunmayı bekleyen mutlak bir düzendi. Sayılar ise bu tanrısal hiyerarşinin alfabesiydi. Ancak tam da burada, tarihin en eski ve en iddialı felsefi kabullerinden biri belirir: Hakikat tektir ve Bir, merkezidir.

Bir relativist olarak, bu iddiayı doğrudan reddetmek ya da ona “yanlış” demek, ironik bir şekilde reddettiğim o mutlakiyetçi tuzağa düşmek olurdu. Bu yüzden daha dürüst bir yerden sormak istiyorum: Bu tekilliğe, bu “merkez” fikrine neden bu kadar ihtiyaç duyuyoruz?

Aksiyomların Esareti ve Matematiğin Ontolojisi

Matematik, genellikle relativizmin tam zıttı olan “mutlak kesinliğin” kalesi olarak görülür. Oysa bir matematikçi için durum çok daha farklıdır. Matematiksel bir sistemin tutarlılığı, onun “gerçek” olduğunu değil, yalnızca en başta kabul ettiğimiz kurallar setine, yani aksiyomlara sadık kaldığını kanıtlar. Hypatia’nın içinde bulunduğu matematiksel çerçeve, belirli aksiyomların kaçınılmaz sonuçlarını üretiyordu. O, Öklid geometrisinin paralel doğrularında evrenin değişmez yasasını görüyordu. Ancak bugün biliyoruz ki, o paralel aksiyomunu değiştirdiğimiz an, bambaşka bir hakikat mimarisi, bambaşka bir evren tasarımı inşa edebiliriz.

Bir düzlemde üçgenin iç açıları 180 dereceye ulaşır. Hiperbolik bir düzlemde ise bu toplam 180’den küçüktür. Şimdi soralım: Hangi geometri “gerçek”tir? Cevap, bir relativist için açıktır: Hepsi ve hiçbiri. Hakikat, üzerinde durduğunuz yüzeye ve seçtiğiniz aksiyoma göre şekil değiştirir. Hypatia, kendi “düzleminden” o kadar emindi ki, evrenin kıvrımlarını ve başka düzlemlerin ihtimalini birer sapma ya da “bulanıklık” olarak gördü. Bu, Hypatia’nın yanıldığı anlamına gelmez; sadece, hakikatin o dar hiyerarşiye sığamayacak kadar çok boyutlu olduğu anlamına gelir.
Bu, Hypatia’nın hatası değil; ama hakikatin onun kurduğu düzenden daha geniş olduğunun göstergesidir.

“Bir”in Otoritesi ve Çeşitliliğin Reddi

Neoplatoncu sistem, varoluşu “Bir”den taşan bir hiyerarşi olarak kurar. Bu modelde hakikat yukarıdadır; aşağıya, maddeye indikçe eksilir ve kirlenir. Bu bakış açısında çeşitlilik bir zenginlik değil, bir bozulmadır. Ama farklı deneyimlerin, zıt algıların ve sonsuz gerçekliklerin bu kadar yoğun olduğu bir dünyada, bu hiyerarşi neyi dışarıda bırakır?
Belki de mesele, hakikatin gerçekten tek olup olmadığı değil; tek olması gerektiğine neden bu kadar tutkuyla inandığımızdır. Çokluk rahatsız edicidir, çelişki yorucudur. Belirsizlik, insanı yönsüz bırakır. Hypatia’nın savunduğu bu dikey yapı, yalnızca ontolojik bir model değil, aynı zamanda zihnin belirsizlik karşısında geliştirdiği görkemli bir savunma biçimidir. Dağınık olanı toplamak, akışkan olanı dondurmak ve her şeyi tek bir noktada sabitlemek… Bu, evreni anlamak kadar onu kontrol edilebilir kılma arzusudur.

Keşif mi, İcat mı?

Matematik gerçekten keşfedilen bir düzen mi, yoksa kaos karşısında inşa ettiğimiz bir istikrar aracı mı? Hypatia için sayılar tanrısal bir keşifti; benim içinse sayılar, belirsizliğe karşı kurduğumuz en tutarlı yanılsamadır. Eğer her gözlemci, içinde bulunduğu bağlamla dünyayı sürekli yeniden kuruyorsa, o zaman hakikat sabit bir zirve değil; sürekli yer değiştiren bir ufuk hâline gelir.
Bilgi, belirli koşullar altında üretilen, kullanılan ve gerektiğinde terk edilen bir araçtır. Ve eğer bilgi bir araçsa, tek bir kaynaktan değil, sayısız deneyimden beslenmelidir. Bir şeyi “mutlak doğru” ilan etmek, yalnızca onu yüceltmek değildir; aynı zamanda, onun dışındaki tüm ihtimalleri de değersizleştirmektir. Çünkü “mutlak doğru” iddiası, yalnızca bir bilgi iddiası değil; aynı zamanda bir otorite ilanıdır. Belki de en büyük felsefi susturma, yanlış olanın bastırılması değil; alternatif olanın peşinen geçersiz ilan edilmesidir.

Prangadan Özgürlüğe

Hypatia’ya derin bir entelektüel saygı duyuyorum çünkü o, kendi “oyununu” en iyi oynayanlardan biriydi. Kendi kurduğu o kusursuz labirentin içinde, bir dâhinin zarafetiyle hareket ediyordu. Ancak onun oyununu “tek oyun” sanan o mutlakiyetçi kibir, bugünün dünyasında bir prangadan başka bir şey değildir. Hiçbir çatlağa izin vermeyen bir yapı, içeriye yeni bir nefesin girmesine de izin vermez.
Matematikçi bir relativist olarak şunu söyleyebilirim: Kesinliğin duvarları güvenli olabilir ama özgürlük belirsizliktedir. Hypatia’nın o steril ve dikey dünyasından çıkıp, yatay ve kaotik bir gerçekliğin içine adım atmak, bir kayıp değil, bir genişlemedir. Tek bir hakikatin güvenli sınırları içinde yaşamak mı daha anlamlıdır, yoksa her an değişebilen doğruların içinde, yönünü sürekli yeniden çizmek mi?
Benim tercihim, hiçbir “Bir”e sığmayan o sonsuz çokluktan yana. Çünkü evren, bir matematikçinin kağıdına sığmayacak kadar taşkın ve tek bir hakikate boyun eğmeyecek kadar başına buyruktur.